خاطره ای دور
یادم می آید وقتی که دبستانی بودم، با یکی از همکلاسی هایم تصمیم گرفته بودیم که با هم در آینده فضانورد شویم! تمام وقت با هم ورزش می کردیم و درباره فضا حرف می زدیم. آنقدر در تصمیم خود جدی بودیم که به این فکر افتادیم که چکار کنیم که در آینده تضمینی داشته باشیم برای تداوم بخشیدن به راهمان. یک نگرانی ما این بود که به هر علتی از هم جدا شویم، مثلا یکی از ما مدرسه اش را عوض کند. به همین خاطر تصمیم گرفتیم که با هم یک قرار برای 10 سال بعد ترتیب دهیم. محل، تاریخ و ساعت قرار 10 سال بعد را تعیین کردیم! قرار شد یک روزنامه در یک دست و کیفی در دست دیگر داشته باشیم تا همدیگر را بازشناسیم.
سالها گذشت و من دیگر هرگز آن دوست را ندیدیم. یک روز سال 1382 بود که تلفن زنگ زد. گوشی را برداشتم؛ خودش بود! ده سال بود که هیچ خبری از او نداشتم. حتی اسم و چهره اش را هم به زحمت به یاد می آوردم. او گفت دیروز رفته بوده سر قرار! با خودم گفتم: «این دیگه چه اسکلیه!». کمی صحبت کردیم و گوشی را گذاشتم.
حالا 8 سال از آن تماس تلفنی و 18 سال از آخرین باری که او را دیدم و با هم قرار گذاشتیم می گذرد. این 18 سال برای من همانند آن است که 18 بار زندگی متفاوتی کرده ام، چنانکه گویی 18 شخص مختلف در کالبد جسمانی من زیسته اند. هیچ یک از این 18 نفر هیچ هم حسی ای با بقیه ندارد. 18 فرد بیگانه با هم که تنها کوله باری مبهم از خاطرات یکدیگر را بر دوش کشیده اند. حالا می خواهم زمان را متوقف کنم؛ من کدامیک از این 18 نفر هستم؟
متاسفانه هیچ بررسی جامعه شناختی در این مورد انجام نشده است. نشریه مهرنامه در شماره اسفند 89 این مساله را با چند جامعه شناس در میان گذاشت: نعمت الله فاضلی، حمیدرضا جلائی پور، عباس کاظمی، سعید معیدفر، محمد رضایی و محمد فاضلی. این جامعه شناسان بعضاً به نکات جالب توجهی اشاره کردند. به طور کلی همگی آنان بر بی اعتباری این «جامعه شناسی عامه پسند» - که به باور من هرگز نباید نام «جامعه شناسی» بر آن نهاد – تاکید داشتند. با این وجود در مصاحبه ای که مهرنامه با جلائی پور، کاظمی و معیدفر ترتیب داده، به طرز نامحسوسی سوال اصلی در وسط مصاحبه تغییر می کند: یعنی در ابتدا مساله اصلی همین ادعاهای عامه پسند است و در میانه مصاحبه بحث بر سر علل «دروغگو» بودن ایرانیان ادامه پیدا می کند! این امر خود نشانگر قدرت چنین گفتمانی است.
سه دهه اخیر را در سراسر جهان باید دهه های انحطاط در سپهر فرهنگ نامید. در این سه دهه بسیاری از دستاوردهای بشری با تهاجم نئولیبرالیسم از میان رفت. هرچند ضربات اقتصادی آن به هیچ روی قابل اغماض نیست، اما بیش از هر چیز، فرهنگ بیشترین آسیب را دید. کافی است به فهرست اسامی حاکمان این سه دهه نگاهی بیندازید: ریگان، تاچر، برلوسکونی، آزنار، سارکوزی و مانند اینها. در حوزه اندیشه فلسفی – اجتماعی نیز (فارغ از چپ یا راست) وضع به همین ناگواری بود. ایران هم از این قاعده جهانی مستثنا نیست. اگرچه در دوران معاصر ایران، پیش از این سه دهه نیز سنت اندیشه محکمی وجود نداشت، اما دستکم در برخی حوزه ها، همچون ادبیات، حرفهایی داشتیم برای عرضه در عرصه جهانی. امروز، اثری از انسانهایی هم وزن با هدایت، شاملو، اخوان و فروغ نمی بینیم. 
فرانسهي امروز به پا خواسته تا جلوي از بين رفتن دستاوردهايي را كه دهها سال پيش به دست آورده بود بگيرد. اينكه اين جنبش موفق شود يا نه از يك نظر شايد خيلي مهم نباشد: سن بازنشستگي ۶۰ سال تعيين شود يا ۶۲ سال، دنياي از دست رفتهي انسانها را به آنها باز نخواهد گرداند. اما در اين ميان حداقل يك مساله توجه برخي را به خود جلب ميكند: وقتي بازي را باختي، از امتياز دادنهاي بعدي هم نبايد تعجب كني. از اواسط قرن هيجدهم به بعد خيزشي شروع شد كه دورنماي آن پيروزي انسان بود. اما دهها سال است كه نه تنها اين خيزش متوقف شده، بلكه اين بار خيزشي معكوس از سوي شكست خوردگانِ آن روزگاران بر عليه انسانگرايان آغازيدن گرفته است. بورژوازي امتيازهاي از دست دادهي خود را گام به گام باز پس ميگيرد.